De oorlog tussen Israël en Hamas draait om één vraag: wie controleert Gaza, en kan Israël naast dat gebied bestaan zonder er een gewapende macht te dulden die zijn vernietiging nastreeft. Sinds de aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023 — waarbij strijders vanuit Gaza Israëlische dorpen binnenvielen, honderden mensen doodden en gijzelaars meenamen — voert Israël een militaire campagne in de dichtbevolkte kuststrook. Wie er niets van weet, moet één ding begrijpen: deze oorlog speelt zich vrijwel volledig af tussen burgers in, waardoor elke militaire keuze tegelijk een humanitaire is.

Dat dit nú opnieuw scherp op tafel ligt, komt door een diplomatiek keerpunt. Onder Amerikaanse leiding ligt er een twintigpuntenplan waarbij Hamas ontwapent en het bestuur van Gaza overdraagt aan een nieuwe Palestijnse technocratische regering. Het maakt de onderliggende vraag acuut: kan geweld worden vervangen door een bestuur dat Israël niet als existentiële dreiging ziet — en wie garandeert dat het standhoudt?

Waarom botsen deze partijen zo hard?

De kern van het conflict is een botsing tussen twee dingen die niet tegelijk waar kunnen zijn: Israëls eis van veiligheid, en het voortbestaan van een gewapende macht in Gaza die zich tot doel stelt Israël te vernietigen. Volgens door Israël buitgemaakte documenten zag de leiding van Hamas 7 oktober als een stap richting die vernietiging. Dat is belangrijk omdat het verklaart waarom Israël elk bestand als tijdelijk beschouwt zolang die doelstelling en de bijbehorende bewapening blijven bestaan.

Om te begrijpen waarom de macht over Gaza zo omstreden is, helpt de recente geschiedenis. In 2005 ontruimde Israël al zijn nederzettingen en troepen in de strook, maar bleef het de grenzen, het luchtruim en de kust controleren. Twee jaar later greep Hamas na een gewelddadige machtsstrijd met Fatah de alleenmacht. Sindsdien bestuurt een organisatie die rond de gewapende strijd tegen Israël is gebouwd het gebied — en juist dat maakt de vraag “wie regeert Gaza straks” tot de spil van elke onderhandeling.

Hoe werkt dit in de praktijk?

De militaire logica van Hamas draait om ondergrondse infrastructuur. Onder de civiele bebouwing van Gaza ligt volgens het Israëlische leger een uitgebreid tunnelnetwerk voor wapenopslag, gevechtsposities en het vasthouden van gijzelaars. Hierdoor is er geen scheiding tussen front en achterland: het slagveld ligt letterlijk onder scholen, huizen en ziekenhuizen.

Daarbij hoort de omstreden claim dat Hamas ziekenhuizen en scholen gebruikt voor wapenopslag en commandoposten. Dat is belangrijk omdat het de morele rekensom omkeert: zulke plekken aanvallen treft burgers, ze níet aanvallen vrijwaart de tegenstander militair. Het gevolg is een informatieoorlog waarin elk slachtofferbeeld een politiek wapen wordt.

Boven dit alles ligt een regionale structuur. Iran onderhoudt volgens veiligheidsanalyses een netwerk van gewapende bondgenoten — Hamas in Gaza, Hezbollah in Libanon, de Houthi’s in Jemen — dat Israël aan meerdere fronten onder druk zet. Hierdoor is de strijd om Gaza nooit alleen een strijd om Gaza.

Waarom is dit zo moeilijk op te lossen?

De blokkade zit aan beide kanten in de fundamenten. Israël, onder premier Netanyahu, wijst een tweestatenoplossing af met het argument dat een Palestijnse staat Hamas capaciteiten zou laten behouden. Hamas van zijn kant is als organisatie gebouwd rond de gewapende strijd; ontwapening raakt niet een detail maar de bestaansreden. En precies daar zit de knoop van het huidige plan: Hamas verbindt ontwapening aan een volledige Israëlische terugtrekking en aan toezicht door een Palestijns comité in plaats van Israël, terwijl andere facties de weergave van het akkoord betwisten.

Wie heeft de macht?

Israël wil veiligheid en de terugkeer van gijzelaars en beschikt over militaire overmacht, maar wordt beperkt door internationale kritiek en de menselijke prijs. Hamas heeft weinig conventionele middelen maar put macht uit zijn verwevenheid met de bevolking. Iran levert wapens, geld en training aan de proxy’s om Israël te omsingelen, maar wil een directe oorlog vermijden. De Verenigde Staten zijn de bemiddelaar met de meeste hefboom: het plan en de toezichthoudende Raad van Vrede komen uit Washington, met Egypte, Qatar en Turkije als bemiddelende landen. Voor het bestuur is een comité van vijftien Palestijnse technocraten aangewezen.

Wat betekent dit breder?

Het directe gevolg is een aanhoudende humanitaire noodsituatie in Gaza en onveiligheid in Israël. Waarschijnlijk werkt het conflict door op de andere fronten — Libanon, Jemen — zolang het Iraanse netwerk intact blijft. Mogelijk maar onzeker is dat een geslaagde Gaza-regeling de bredere machtsverhoudingen in de regio verschuift.

Onzeker blijft het meeste van wat nu het nieuws bepaalt: of Hamas werkelijk ontwapent, of een technocratische regering gezag kan uitoefenen, en of een bestand standhoudt. Claims over het gebruik van ziekenhuizen, over slachtofferaantallen en over wie welke bestandsschending pleegde, worden door de strijdende partijen tegengesproken en zijn zelden onafhankelijk vast te stellen. Juist die onzekerheid maakt de volgende fase onvoorspelbaar.

Feiten

Elke claim is gekoppeld aan de bronnen waarop deze is gebaseerd. De labels tonen de mate van onderbouwing.

Structuur

• GEMELD Hamas aan de macht in Gaza sinds 2007 — Hamas won de Palestijnse parlementsverkiezingen van 25 januari 2006 en greep in juni 2007 na een gewelddadige machtsstrijd met Fatah de alleenmacht in de Gazastrook. Sindsdien bestuurt Hamas het gebied. bron bron bron
• GEMELD Israëlische terugtrekking uit Gaza (2005) — In augustus 2005 ontruimde Israël onder premier Sharon met het ‘disengagement plan’ al zijn nederzettingen en grondtroepen in de Gazastrook. Israël bleef daarna wel de landgrenzen, het luchtruim en de kust van het gebied controleren. bron bron
• GEMELD Technocratisch comité voor tijdelijk bestuur van Gaza — Voor het bestuur van Gaza is een comité van vijftien Palestijnse technocraten aangewezen (de National Committee for the Administration of the Gaza Strip), geleid door oud-PA-functionaris Ali Shaath en begeleid door Nikolay Mladenov namens de Raad van Vrede. Gaza staat sinds 2007 onder controle van Hamas. bron bron bron
  alle 7 bronnen

  bron bron bron bron

Ideologie

• GEMELD Hamas-doctrine gericht op vernietiging van Israël — Uit door Israël buitgemaakte documenten en onderschepte communicatie blijkt volgens het Israëlische leger dat de leiding van Hamas de aanval van 7 oktober zag als een stap richting de vernietiging van Israël, met orders om huizen in brand te steken, burgers te ontvoeren en het geweld te filmen. bron bron

Buitenland

• GEMELD Amerikaans twintigpuntenplan en Raad van Vrede als kader voor Gaza — Het beëindigen van de oorlog in Gaza verloopt via een Amerikaans twintigpuntenplan; het toezicht op de uitvoering ligt bij de door president Trump opgerichte Raad van Vrede (Board of Peace), met Egypte, Qatar en Turkije als bemiddelende landen. bron bron bron
  alle 11 bronnen

  bron bron bron bron bron bron bron bron
• GEMELD Betwiste voorwaarden van de Gaza-ontwapening — Palestijnse facties betwisten de voorwaarden van de voorgestelde ontwapening: Hamas verbindt ontwapening aan een volledige Israëlische terugtrekking uit Gaza en aan toezicht door een Palestijns nationaal comité in plaats van Israël, terwijl de Palestijnse Islamitische Jihad de weergave van het akkoord onjuist noemt. bron bron
• GEMELD Board of Peace-kader voor het naoorlogse bestuur van Gaza — Onder het door de Verenigde Staten geleide ‘Board of Peace’-initiatief wordt een regeling voorgesteld waarbij Hamas ontwapent en het civiele en veiligheidsbestuur over Gaza wordt overgedragen aan een nieuwe Palestijnse technocratische regering. bron bron bron

Beleid

• GEMELD Israëlisch beleid tegen Iraanse kernbewapening — Het voorkomen van een Iraans kernwapen is onder premier Netanyahu een langlopend centraal doel van het Israëlische veiligheidsbeleid. bron bron
• GEMELD Israëlische afwijzing van de tweestatenoplossing — Premier Netanyahu wijst een tweestatenoplossing tussen de Jordaan en de Middellandse Zee af, met als argument dat een Palestijnse staat Hamas militaire of civiele capaciteiten zou laten behouden. bron
• GEMELD Israëlische nucleaire ambiguïteit — Israël voert een beleid van bewuste nucleaire ambiguïteit en bevestigt noch ontkent het bezit van kernwapens, gepresenteerd als strategisch afschrikmiddel dat tegenstanders in onzekerheid houdt over zijn volledige capaciteiten. bron

Gewapende groepen

• GEMELD Iraans netwerk van regionale proxy’s — Iran onderhoudt een netwerk van gewapende bondgenoten in de regio — waaronder Hezbollah in Libanon, Hamas in Gaza, de Houthi’s in Jemen en sjiitische milities in Irak — dat is opgebouwd om Israël te omsingelen en onder druk te zetten. bron bron bron

Infrastructuur

• GEMELD Hamas-tunnelnetwerk onder Gaza — Hamas heeft volgens het Israëlische leger onder de civiele infrastructuur van Gaza een uitgebreid ondergronds tunnelnetwerk aangelegd dat wordt gebruikt voor wapenopslag, gevechtsposities en het vasthouden van gijzelaars. bron bron
• GEMELD Hezbollah-tunnelnetwerk onder Zuid-Libanon — Hezbollah beschikt volgens het Israëlische leger over een uitgebreid ondergronds tunnelnetwerk in Zuid-Libanon, onder meer onder de Beaufort-heuvelrug, dat over ongeveer twee decennia met Iraanse financiering is aangelegd en dient voor wapenopslag, commandocentra en het lanceren van raketten en drones richting Noord-Israël. bron bron bron
  alle 8 bronnen

  bron bron bron bron bron
• GEMELD Hezbollah-wapenopslag in civiele woningen in Zuid-Libanon — Hezbollah gebruikt volgens het Israëlische leger civiele woningen in Zuid-Libanese dorpen voor wapenopslag en ondergrondse commandoposten, waaronder schachten naar commandocentra en caches met geweren, raketonderdelen en munitie. bron bron
• GEMELD Militair gebruik van ziekenhuizen en scholen in Gaza — Hamas gebruikt volgens het Israëlische leger en verklaringen van gevangengenomen strijders civiele voorzieningen in Gaza — waaronder ziekenhuizen als Kamal Adwan, het Europese Ziekenhuis, Shifa en Nasser, en scholen — voor wapenopslag, commandoposten en gevechtsactiviteiten, met burgers in de directe omgeving. bron bron bron
  alle 6 bronnen

  bron bron bron

Internationale organisaties

• GEMELD UNRWA-personeel met banden met Hamas — UNRWA ontsloeg 70 medewerkers in Gaza; het Israëlische leger stelt dat 101 UNRWA-medewerkers betrokken waren bij de aanval van 7 oktober of banden hebben met Hamas’ militaire tak, terwijl UNRWA aangeeft de ontslagen om veiligheidsredenen te hebben doorgevoerd en geen onderbouwing van de Israëlische autoriteiten te hebben ontvangen. bron bron bron
  alle 4 bronnen

  bron

Oorlogsmisdaden

• BEVESTIGD Seksueel geweld tijdens 7 oktober gedocumenteerd — Tijdens de aanval van 7 oktober 2023 werd seksueel geweld gepleegd, volgens onderzoekers gedocumenteerd op basis van honderden getuigenissen en geanalyseerd beeldmateriaal en gepresenteerd als een gecoördineerde strategie. (volgens Verenigde Naties (‘Silenced No More’-rapport)) bron bron bron